386- Yöneticilerin Hukuku

 

İslam hukukunda ferdlerin sahip oldukları tüm haklara yöneticiler de sahiptir. Sadece ferdlerden ayrı olarak yöneticilerin emir hakkı vardır. Bu hakkın kullanılması ise ferdlerin omuzuna bazı vecibelerin yüklenmesine vesile olur. Bu vecibe itaat vecibesidir. Kur’an-ı Kerim; hem bu hakkı, hem de bu vecibeyi şu mübarek kavli şerifiyle kararlaştırmıştır:

“Ey iman edenler, Allah’a itaat edin, Rasulullah’a itaat edin ve sizden olan ulu’ul emre de. Şayet bir şeyde çekişmeye düşerseniz onu Allah’a ve Rasulüne havale edin.” (Nisa: 4/59)

İslam hukukunda amirin emri, memuru -görevli de olsa- mesuliyetten kurtarmaz. Reis emri altında bulunan birisine şeriata aykırı bir şey emrederse ve mumur da onun mübah olmadığını bile bile yerine getirirse, memur işlediği fiilden sorumlu olur. Zira bu durumda amirin emrine uymak gerekmez. Çünkü amir yetkili olmadığı bir konuda emir vermektedir ve memurun emri uygulaması mecburiyeti yoktur, binaenaleyh yaptığından mesuldür.

Amirin verdiği fiil yasak bir fiil ise  ve memur da onun yasak bir fiil olduğunu bilmeden emre itaat için ve haram olduğunu bilmeksizin uygulamışsa hüsnü niyyeti dolayısıyla memur sorumlu olmaz. Ancak emredilen fiilin amirin ihtisası dahilinde olması şarttır. Çünkü memur Allah’a isyan olmayan konularda amirine itaat etmek zorundadır.105

(105) Eş-Şerh’Ül-Kebir C: 9, S: 342-343. Esna’el-Matelib C: 4, S: 7 ve devamı Şerh’u-Zürkani C: 3, S: 10.

Amir, memuruna birisini ölürmesi veya dövmesi konusunda haksız emir verir ve buna zorlarsa, memur da emri yerine getirir, adamı öldürürse her ikisi de mesuldür. Memurun zorlanması-mülci ikrah dahi olsa- onu mesuliyetten kurtarmaz. Çünkü islam hukukunda esas kaide şudur:Ölüm konusunda ikrah; ikrah olunan kişiyi cezadan kurtarmaz. Mülci ikrah affa neden olamadığına ve cezayı ortadan kaldırmadığına göre edebi ve manevi ikrahi hiç kaldırmaz. Gerçek şudur ki, islam hukuku başkanlığın; diğer kimselere şeriata muhalif emirler vermeyi ve bu emirlere itaatı mübah kıldığını kabul etmez.

Emreden kişi; emrinin bir meseleyi çözümleyeceğini kabul ederek emir verir de memur uygun görmediği halde emri uygularsa sorumluluk emire değil memura racidir.

Yukarda zikrettiğimiz hususlarda amirin asker olmasıyla, başka sınıftan olması arasında fark yoktur. Bir memura memuriyet sıfatı; haram olan bir fiili işleme ruhsatı vermez, amirlik sıfatı da hiç bir kimseye hakkı olmayan emirler verme yetkisini kazandırmaz.