159- AMM’IN DELALETİNİN KATİ OLMASINDAN DOĞAN NETİCELER:

 

Tahsis edilmemiş olan amm’ın delaletinin kati olması halinde iki önemli netice ortaya çıkar:

Birinci netice: Gerek Kur’anın nassında, gerekse mütevatir sünnette varid olan amm lafzı; ne kıyas, ne de mütevatir olmayan sünnet tahsis edebilir. Zira hem kıyasın hem mütevatir olamayan sünnetin delaleti zannidir. Delaleti zanni olan bir lafız ise, delaleti kati olan bir lafzı tahsis edemez. Fakat amm lafız kati bir delalet bakımından zanni olan bir lafzı yine kendisi gibi delaleti zanni olan bir lafzın tahsis mümkündür.

İkinci netice: Tahsis edilmemiş olan amm lafz bir hükme delalet ettiği, has olan bir lafızda bunun hilafına bir hükme delalet ettiği zaman ikisinin de delaleti kati olduğu ve kesinlikle birbirine müsavi bulundukları için birbirleriyle çelişirler. Ancak amm lafız tahsis olunduğu zaman hass lafız ile çelişki durumu ortadan kalkar. Zira tahsis edilmiş bulunan amm lafzın delaleti zani olur ve delaleti kati olan hass lafız ile, delaleti zanni olan amm lafzın ziddiyeti ortadan kalkar ve o zaman delaleti kati  olan hass lafız tercih edilir.

Bazıları ise amm lafzın bütün ahvalde zenni olduğunu kabul ederler. Çünkü şer’i hükümlerin istidlal yoluyla çıkarılması hiçbir amm lafzın umumiyet çerçevesi dahilinde kalmadığını gösterir. Binaenaleyh “her amm tahsis olunmuştur.” kaidesi meşhur bir kaide olarak yayılmıştır.

Bu görüş benimsendiği zaman Kur’an ve sünnette yer olan amm lafzın kıyas ve mütevatir olmayan sünnetle tahsis edilebileceği hükmü doğar. Bu durumda amm lafız bir hükme delalet ettiği ve aynı hükme delalet eden bir lafız da aksi bir hükme delalet etiği zaman aralarında bir çelişki olmaz, aksine delaleti kati olan nass lafzı tercih olunur. Amm lafza gelince; onun delaleti zannidir. Kati ile zanninin birbirleriyle çelişmesi mümkün olmaz, çünkü aralarında bir eşitlik söz konusu değildir. Kaide olarak çelişki, birbirine eşit olan iki hüküm arasında olabilir.