Tevhid/Hasan El Benna
Ayetlerde ve Hadislerde Gecen Sifatlar
[�lk]  <Geri  �leri>


AYETLERDE VE HAD�SLERDE GE�EN SIFATLAR

Kur'an-� kerimde baz� �yetler ve Hz. Muhammed'-in s�nneti mutahharesinde bir tak�m hadisler varit olmu�tur ki, bunlar�n zahir manas�nda �an� y�ce olan Allah'u teal�n�n baz� s�fatlar�n�n yarat�klar�n�n s�fatlar�na benzemesi s�z konusudur. Mis�l yoluyla onlar�n baz�s�n� zikredece�iz. Sonra da bu varid olan s�zlerin do�ru m�nalar�n� verece�iz.
Bu meselede Allah'� teal�'n�n hakk�n ger�ek y�z�n� beyana bizi muvaffak k�lmas�n� dileriz. Zira bu mevzuda �u as�rda insanlar�n m�cadelesi ve m�naka�as� uzun olmaktad�r. Aya��m�z�n kaymas�ndan, hataya d��mekten Allah'a s���n�r�z. Bizi do�ru olana iletmesini niyaz ederiz. O bize k�fidir. O ne g�zel vekildir.

S�fatlar�n Bulundu�u Tevile Muhta� Ayetlerden �rnekler :


1- Allah'� teal� buyurdu "(Yer) y�z�nde bulunan her canl� f�nidir (Ancak) azamet ve ikram sahibi olan rabbinin y�z�. (Ayeti kerimede, "Rabbinin y�z�" diye yap�lan terc�me. Cenab� Hak yarat�klar�na benzemedi�inden, tevil edilerek "Rabbinin zat�" diye yorumlanm��t�r. Mah�eri de ayeti kerimedeki vech kelimesini zat olarak tevil etmi�tir.)baki kalacakt�r." (Rahman suresi, ayet 26-27)
Bu ayeti kerime gibi daha bir�ok ayetlerde vecih lafz� hak kelimesine muzaf olarak gelmi�tir. Hak ise Allah'� teal�n�n di�er bir ad�d�r, (yani rabbinin y�z� diye isim tamamlamas� halinde zikredilmi�tir.)
2- Y�ce rabbimiz ��yle buyurdu, Hamd olsun ki biz sana di�er bir zamanda annene vahyolunacak �eyi ilham etti�imiz vakitte de l�tfetmi� ve (kendisine) : "Onu tabuta koy da denize atki, deniz onu k�y�ya b�raks�n. Onu benim de, kendisinin de d��man� olan biri (Firavn) alacak diye (emretmi�tik) sana kar�� (ey Musa) g�z�m�n ("Benim murakabe ve muhafazam alt�nda terbiye edilmen i�in" diye tevil edilmi�tir.) �n�nde yeti�tirilmen i�in bir sevgi b�rakm��t�m." (Taha suresi, ayet 39)
Yine Allah'� teal� ��yle buyurdu,
Nuh'a �u hakikat vahyolundu : "kavminden ger�ek iman etmi� olanlardan ba�kas� asla iman etmeyecektir. O halde (bo� yere �z�l�pte) i�leye geldikleri �eylerden (tecav�zlerden) dolay� asla tasalanma. Bizim g�zlerimizin (Bizim nezaretimizde demektir.Enes bin Rab�, seni g�ren y�ce varl���n muhafazas�nda demi�tir. Ibni Abbas (R.A.)da "korumas�" diye tevil etmi�tir) �n�nde ve vahyimiz ile bir gemi yap. Zulmeden hakk�nda bana bir �ey s�yleme. ��nk� onlar suda bo�ulmu�lard�r, (bo�ulacaklard�r. (Hud suresi, �yet 36 - 37)
3 - Ger�ek sana biat edenler ancak Allah'a biat etmi� olurlar. Allah'�n eli onlar�n elleri �st�ndedir. �u halde kim (bu ba��) ��zerse kendi aleyhine ��zm�� olur. Kim de Allah ile s�zle�ti�i �eye vefa (onun h�km�n� ifa) ederse o da ona b�y�k bir ecir verecektir." (Fetih suresi, �yet 10)( Peygamber (S.A.V.) e biat edenlerin yani Allah, onlar�n yapt��� biada muttalidir. Onunla onlar� cezaland�r�r veya m�k�fatland�r�r.)
Y�ce Rabbimiz buyurdu,
"Yahudiler, "Allah'�n eli, (Bizim �zerimize r�zk� �o�altmaktan s�k�d�r dediler ve bundan dolay� da Allah'u teal�ya kar�� bahil ve cimrice davrand�lar.) ba�l�d�r" dediler. Hay kendi elleri ba�lanas� ve s�yledikleri (bu s�z) den dolay� melun olas� (insanlar.) Hay�r (Allah'�n) iki eli de (C�mertlik �ifas�nda a��r� derecede m�bal��a edilmi�tir. Elin senas�, �oklu�u ifade etmek i�indir. Maldan c�mert�e el ile sa��ld���ndan bir vas�ta olarak kullan�lm��t�r.) a��kt�r. Nas�l dilerse �yle infak eder. (Maide suresi, �yet 64)
Di�er bir �yeti kerimesinde y�ce rabbimiz ��yle buyurdular,
Ellerinizin (Ne bir ortak, ne de bir yard�mc� olmaks�z�n onu en g�zel �ekilde biz yaratt�k ve biz i�ledik.) i�leyip yapt�klar�ndan kendileri i�in bunca davarlar (Deve, s���r, koyun v.s.) yaratt���m�z� bu sayede onlar�n m�lik olmu� bulunduklar�n� da g�rmediler mi? (Yasin suresi, �yet 71)
4 - Allah'u teal� buyurdu,
M�minler, m�minleri b�rak�p ta k�firleri dostlar edinmesin. Kim bunu yaparsa (ona) Allah'tan hi� bir-yard�m ) yoktur. Me�erki onlardan gelebilecek bir tehlikeden dolay� sak�nm�� olas�n�z- Allah size (as�l) nefsinden (Nefsimden korkman�z� yerine (kendisinden korkman�z�) diye tevil edilmi�tir, insanlar�n nefsine benzeme kald�r�lm��t�!) korkman�z� emrediyor. Nihayet gidi�te ancak Allah'a d�r. (Ali �mran suresi, �yet 28)
Allah'u teal� buyurdu,
Allah, "Ey Meryem o�lu Isa, insanlara Allah'� b�rak�p ta beni ve annemi iki tanr� edininiz diye sen mi s�yledin dedi�i zaman o, (��yle) s�yledi. "Seni tenzih ederim, (Ya rabbi). Hakk�m olmad�k bir s�z� s�ylemek bana yak��maz. E�er onu s�yledimse elbette bunu bilmi�sindir. Benim i�imde olan her �eyi sen bilirsin ben ise senin nefsinde (Burada ge�en "Nefis", "zat" ile ifade edilmi�tir. Mana "kendi zat�na ait olan gayb�ndan ve ilminden hi�bir �ey bilmem"demektir.) olan� bilmem. ��phesiz ki, gayplar� hakk�yla bilen sensin sen." (Maide suresi, �yet 116)
5- Allah'u teal� buyurdu,
O �ok esirgeyici (Allah'�n emir ve h�km�) ar�� istila etmi�tir. (Ar�, h�k�mdar taht� demektir. istiva ise kaplamak anlam�na gelir. Bu m�te�abih olan �yet i�in, Ebu el-Hasen el-E�ari ve di�er baz�lar� ��yle demi�lerdir: "Allah, hadsiz ve keyfiyetsiz olarak ar� �zerine istiva etmi�tir. Mahl�kat�n�n istivas� gibi de�ildir. Abdullah �bni Abbas (R.A.) da onu tevil ederek ��yle bir man� murad eder: "Allah, halen var olan� ve k�yamete kadar ve k�yametten sonra da olacak �eyleri yaratm��t�r"der.Taha suresi, �yet 5)
6- Allah'u teal� buyurdu,
O, kullar�n�n �zerinde (yeg�ne) gahr-� galebe (ve tasarruf) sahibidir. Size bek�i (melek) ler yolluyor. Nihayet her hangi birinize �l�m geldi mi (O) el�ilerimiz, onlar art�k ve eksik bir �ey yapmaks�z�n onun ruhunu al�rlar..Enam suresi, �yet 61)
Yine Allah'� teal� ��yle buyurdu,
G�ktekinin sizi yere bat�r�vermesinden emin mi oldunuz? Siz (o zaman) tehdidimin nas�l oldu�unu bileceksiniz. (M�lk suresi, �yet 16)
Y�ce rabbimiz di�er �yeti celilesinde ��yle buyurdu,
"Kim ululanmak hevesine d��erse (bilsin ki) b�t�n ululuk Allah'�nd�r g�zel kelimeler ancak ona y�kselir.( G�zel kelimeleri ancak o bilir. "G�zel kelimelere" ait sayfalar onun kat�na yahut ar��na y�kselir. (El i�are). Derg�h� kabul ve icabete vas�l olur. (Beyzavi, medarik) �ekillerinde tevil edilmi�tir.) Onu da iyi amel (ve hareket y�kseltir.k�t�l�kleri tuzak yapanlar (a gelince): onlar i�in �etin bir azap vard�r. Onlar�n (kurduklar�) tuza��n bizzat kendisi mahvolur." (Bu tefsir, �bni Abbas (R.A.) h�maya g�redir. Baz� hadisler de bunu teyid eder. Denildi ki, "G�zel kelimeler" Allah'� zikirdir." "Salih amel" de farzlar� edad�r. Kim Allah'� zikir ile me�gul olur da farzlar� yerine getirmezse zikri reddolunur. �man temenniden ibaret de�ildir. Onunla s�fatlanmak ve onunla bezenmektir. O. kalplerde, istikrar bulur. �yi amel ve harekelerle sadaka" ve do�rulu�unu ispat ederse o vakit makbul olur.(F�t�r suresi, �yet 10.)
Allah'� teal� i�in cihet nispetini tazammun eden ayetler:
Allah'� teal� buyurdu,
Hakikat Allah ve Resul�ne eza edenler (Cenab� Hakka evl�t ve ortak isnat ve onun peygamberini yalanlayan k�firler (Cel�leyn) (yok mu?) Allah onlar� d�nyada da ahirette de rahmetinden ko�mu�, onlara horlay�c� bir azap da haz�rlam��t�r. (Ahzap suresi, �yet 57)
Allah'u teal� buyurdu,
"Namusunu muhkem bir kale gibi muhafaza eden �mran k�z� Meryem'i de (Allah, bir mis�l olarak getirdi.) Biz bundan dolay� ona Ruhumuzdan (Ruhlar�m�zdan olan bir ruhu. O da Isa (A.S.)'�n ruhudur.) �f�rd�k. (Cebraili g�nderdik. Onun cebine �f�rd�.) O, Rabbimin kelimelerini ve kitaplar�n� tasdik etti. (Rabbine) itaat (da sebat) edenlerdendi O. (Tahrim suresi, �yet 12)
Hakikat ki yer zelzele ile par�a par�a da��t�ld��� zaman, rabbin geldi�i, (Rabbinin emri ve h�km� geldi�i zaman, kudretinin;al�metleri ve kahr�n�n eserleri demektir (Beyzavi, Medarik)) melekler de saf saf (indi�i zaman) ki, o g�n cehennem de getirilmi�tir, insan o g�n (her �eyi) hat�rlayacak. Fakat hat�rlamadan ona ne (fayda) (Fecr suresi, �yet 22)
S�fatlar�n bulundu�u tevile muhta� hadislerden �rnekler:
S�fatlarla ilgili olarak ge�en ayetlerde oldu�u gibi hadis-i �eriflerde de birtak�m laf�zlar varit olmu�tur. Allah'u teal�'ya nispet edilen y�z, el ve benzeri �yetlerin zikriyle biz yetinece�iz. Hadislerde de Allah'u teal�'n�n zat�na nispet edilen bu kabilden pek �ok laf�zlar varit olmu�tur. Onlardan da baz�s�n� �rnek olarak zikredece�iz, i�te bunlardan birka�� :
1- Ebu Hureyre (R.A.) Hz. Muhammed'den (S.A.V.) rivayet etti. Rasulullah ��yle buyurdu, "Allah,Adem'i kendi sureti. (Adem (S.A.)'in sureti �zerine.Haf�z el-Askalani der ki, bunun man�s� �u demektir: "��phesiz ki Allah'u teal� Ademi yaratt��� suret ve heyet �zerine meydana getirmi�tir. Meydana geli�te ve Ana rahminde as�l heyet hi� bir de�i�ikli�e u�ramam��t�r.) �zerine yaratt�, uzunlu�u altm�� zirad�r. (kol dirse�ine kadar olan uzunluk �l��s�)onu yaratt��� zaman buyurdu, : "Git onlara (meleklerden oturmakta olan bir guruba) selam ver selam�n� al��lar�n� i�it. ��nk� o, senin ve senin z�rriyetinin sel�m�d�r.
Bunun �zerine Hz. Adem,
-Essel�m� aleyk�m dedi,
Onlar da,
-Essel�m� aleyke ve rahmetullahi dediler. O'nun sel�m�na "Rahmetullahi kelimesini ziyade ettiler.B�t�n m�sl�man olan kimseler Ademin sureti �zerine Cennete gireceklerdir. Ondan sonra �imdiye kadar mahl�klar noksanla�m��lard�r. (ve noksanla�maktad�rlar) (Buhar� ve M�slim rivayet etmi�tir.)
2- Ebu Hureyre (R.A.) dan, rivayet edildi, Rasulullah ��yle buyurdu dedi. "Allah sizden birinizin tevbesi ile, birinizin mal�n� kaybetmesi sonunda onu buldu�u vakit sevindi�inden daha �iddetli ferahl�d�r.( Nevevi, Maziri'nin ��yle s�yledi�ini haber verdi:"Ferah, y�zde k�s�mlara ayr�l�r. S�r�r bunlardan biridir. S�r�r ise, kendisi ile sururlan�lan �eye yakla�t�r�r. Burada maksat �udur : Allah'u teal� kulunun tevbesinden, kaybetti�ini bulan kimsenin memnuniyetinden daha �ok raz� olur. Man�y� daha kuvvetli ifade etmek i�in r�za yerine ferah kelimesi kullan�lm��t�r.- Buhari ve M�slim rivayet etmi�tir)
3-Enes bin Malik, Ras�lullah'tan rivayet etti, Rasulullah ��yle buyurdu, "Cehennem, i�ine su�lular at�ld�k�a ��yle der "Daha fazlas� var m�d�r?" nihayet izzet ve kerem sahibi olan Allah'� teal� oraya aya��n� koyar. (Madd� olan bir �ey �zerine ayak bas�l�r. Halbuki Allah'u teal� bizim bildi�imiz man�da ayaktan m�nezzehtir. Varl�klar�n hi� birine benzemez. Buradaki man� �udur: Allah'u teal�'n�n emri ona gelir. O da ziyade talebinden uzakla��r ve i�ine ald��� ile yetinir. Hataya d��mekten Allah'a s���n�r�z.) Bunun �zerine onun baz�s�, baz�s� �zerine �ekilir ve der. izzetin ve kereminle yeter yeter, daha fazla de�il. Cennette bir art�� olur. Allah. Onun i�in mahl�klar yarat�r ve onlar� cennetin faziletlerinde sakin k�lar. (Buhar� ve M�slim rivayet etmi�tir )

M�cessime F�rkas�, ayet ve hadislerde ge�en s�fatlar :

Bu meselede insanlar d�rt f�rkaya ayr�lm��lard�r.
1 - Bir f�rka vard�r. Ayet ve hadislerin zahiri manas�n� oldu�u gibi al�r. Bu g�r��te Allah'a, mahlukat�n y�z� gibi y�z, onlar�n elleri gibi el yahut eller, t�pk� onlar�n g�lmesi gibi g�lme v.s. Nispet edilmi�tir. Hatta baz�lar� onu, ya�l� bir tanr� farz ederken, di�er bir k�sm� da onu, gen� sanm��lar ve �yle kabul etmi�lerdir. Evet i�te bunlar, M�cessime ve M��ebbihe f�rkalar�d�r. Onlar�n bu d���n�� ve tasavvurlar�n�n �sl�m dininde asla yeri yoktur. Yine onlar�n s�zlerinin ger�ekten bir nasibi de yoktur. Allah'� teal�'n�n �u ayeti kerimesi onlar� red i�in k�fidir."
"Onun misli gibi hi� bir �ey yoktur. O her �eyi i�iten ve her �eyi kem�li ile g�rendir." (�ura suresi, �yet 11.)
Yine Allah'� teal� di�er bir ayeti kerimesinde ��yle buyurdu,
"Deki, o, Allah'd�r bir tekdir. (Cenab� hakk�n s�fat isimlerinden olan "V�hid" mahiyette ve kem�l s�fatlar�nda ona bir �ey e� olmak m�mk�n de�ildir. Anlam�na gelir.) (O) Alland�r Sameddir (Zaval bulmayan bir bakidir, daima vard�r, herkesin ve her �eyin do�rudan do�ruya muhta� oldu�u ve kasdetti�i yeg�ne varl�kt�r, ulular ulusudur.) Do�urmam��t�r, do�rulmam��t�r O. Hi�bir �ey onun dengi (ve benzeri) de�ildir. (�hl�s suresi, �yet 1 - 2 - 3 - 4.)
Muatt�la F�rkas�, �yet ve Hadislerdeki S�fatlar:
Bir f�rka daha vard�r. �u l�f�zlar�n manalar�n� �t�l ve hareketsiz sayarlar. Ayet ve hadislerde ge�en herhangi bir y�z kelimesinden kasdedilen manay� ve onun medlul�n� Allah'u teala'dan mutlak olarak kald�rm��lard�r. Onlar�n nazar�nda Allah'u teal� konu�maz, i�itmez ve g�rmez. Zira i�itme, g�rme ve konu�ma s�fatlar� ancak bir v�cut organ�, bir aza ile olur. Halbuki noksan s�fatlardan tenzih etti�imiz ve uzakla�t�rd���m�z Allah'u teal�'n�n v�cut organlar� olmamas� gerekir derler.
Bununla Allah'�n s�fatlar�n� �t�l sayarlar. Onu takdis etmekle bu yola ba�vururlar, i�te bunlara muatt�la f�rkas� denir. Baz� �sl�m akaidi tarihi alimleri de onlara kat�l�rlar ki onlar cehmiyyedir. Ben hi� bir kimsenin insan� batakl��a s�r�kleyen, dar bo�azlar i�ine sokan �u s�zlere inanaca��n� zannetmem. ��nk� bu durum ak�l i�in dar bir ge�ittir. ��z�lmesi ve halli imk�ns�z bir husustur.
��te b�yle. Kel�m, i�itme ve g�rme s�fatlar�, organs�z olan baz� varl�klar i�in bile tesbit edilmi�tir. Hak teal�'n�n kel�m�, g�rme ve i�itmesi organlar �zerine nas�l hamledilebilir. Allah'u z�l cel�l, bunlardan b�t�n ululu�u ile y�cedir.
�unlar, bat�l olan iki g�r��t�r. .Onlar i�in ilimden yana bir nasip yoktur. Bundan sonra �n�m�zde iki g�r�� kald�, onlar da ak�id hakk�nda ger�ek ilim erbab� olan selefin g�r��� ile halefin g�r���d�r.
SIFAT ���N OLAN AYET VE HAD�SLER KAR�ISINDA
HALEF VE SELEF MEZHEB�

3 - Selefe gelince (Allah kendilerinden raz� olsun) ��yle s�ylediler: Biz ayet ve hadislerde varid oldu�u gibi s�fatlara iman ederiz. Ondan, Allah'u teal� i�in kasdedilen �eyin mahiyetini terk ederiz. Onlar ona el, g�z veya g�zler, istiva, g�lme ve taacc�p v.s. Tesbit ederler. B�t�n bunlar, bizim anlayamad���m�z bir mana ta��maktad�rlar. Biz onlar�, Allah'� teal�'n�n her �eyi kaplayan, ihata eden ilmine terk ederiz. Bilhassa Peygamber efendimizin parlak ve m�barek s�zleri ile de zaten bundan nehyolunduk. Rasulullah ��yle buyurdular: "Siz, Allah'�n varl�klar�n� d���n�n�z. Fakat Allah'�n zat� hakk�nda d���nmeyiniz. Zira siz onu, idrak etmeye kadir olamazs�n�z,"
Irak�, bu hadisi Ebu Na�m "Hilye" de rivayet etti, isnad� zay�ft�r, Isbahani Terg�p ve Terhip'de rivayet etti, isnad� birinciden daha s�hhatlidir." der.
AYET VE HADISLERDEKI SIFATLAR VE �MAM-I MUHAMMED
Ebu EI-Kas�m EI-L�lek��, Ebu Hanife'nin arkada�� Muhammed bin Hasan'dan Usul'es-s�nne'de rivayet ederek ��yle s�yledi:
"�arktan garba kadar b�t�n fakihler Kur'anda ve Resulullah'tan gelen do�rulu�unda asla ��phe olmayan hadislerde ge�en Rabbimizin s�fatlar�nda ittifak etmi�lerdir. ��yle ki, hi� tefsir etmeksizin, hi� vas�fland�rmadan ve hi�bir �eye benzetmeden kabul etmi�lerdir. Bu g�n kim bundan bir �ey tefsir eder ve buna il�ve ederse, Rasulullah'�n bulundu�u ve kabul etti�i yoldan ��kar. Ehli s�nnet ve cemaattan ayr�l�r. Zira onlar tavsif etmediler, tefsir de etmediler. Sadece kitap ve s�nnete olan �eyle fetva verdiler. Bunun �tesinde sustular.
�YET VE HAD�SLERDEK� SIFATLAR VE �MAMU-L AHMED
Hel�l es-S�nne adl� kitab�nda Hanbel'den, Hanbel'de onu kendi kitab� olan es-S�nne vel-Mihne adl� kitab�nda zikretti ve ��yle dedi :
Ebu Abdullah'a, �u rivayet edilen hadisten sordum. "��phesiz ki Allah'u teal� d�nya semas�na iner," ve "��phesiz Allah g�r�r, muhakkak Allah aya��n� koyar." Bu hadisler neye benzetildi? Ebu Abdullah dedi ki, biz ona inan�r�z ve onu tasdik ederiz. Nas�l oldu�unu ve ne manaya geldi�ini asla d���nmez ve onlardan hi� bir �eyi de asla reddetmeyiz.
Biliriz ki Rasulullah'�n bize getirdi�i hakt�r. �ayet sahih bir isnat ile gelmi�se biz onda asla teredd�t etmeyiz. Allah'u teal� bizzat kendini nihayetsiz ve s�n�rs�z olarak vas�fland�rm���m ��yle buyurmu�tur. "Onun misli gibi hi� bir �ey yoktur." i�te biz onu, bundan daha fazlas� ile vas�fland�r�lmay�z.

�YET VE HADISLERDEKI SIFATLAR VE �MAM-I M�L�K
Harmele bin Yahya rivayet etti ve dedi : Vehp bin Abdullah'tan i�ittim, o ��yle diyordu. "Ben de Enes bin Malik'den i�ittim. O, da ��yle s�yl�yordu. "Kim Allah'�n zat�ndan her hangi bir �ey vas�fland�r�rsa onun �yeti kerimesinde zikredildi�i gibi ki, Yahudi'ler( "Allah'�n eli k�sad�r" dediler. Eliyle boynuna i�aret etti. (Yani ellerinin boynuna ba�lanaca��n� s�yledi.) Yine Rabbimizin ayetindeki gibi "O her �eyi hakkiyle i�iten kemaliyle g�rendir." G�z�ne, kulaklar�na ve ellerine i�aret etti. Onlar yerlerinden kopar�l�r ve kesilir, ��nk� o, Allah'� kendisine benzetmi�tir," dedi.
Pek �ok sahabeyi kiram Rasulullah'�n eliyle i�aret etti�ini i�aret etmekten ka��nm��lar ve kendi elleri, onun ellerinden daha k�sa ve ona benzemedi�ini s�ylemi�lerdir.Halbuki Peygamberimiz de onlar gibi bir insand�r, yarat�kt�r. Ona kar�� h�rmetlerinden dolay� b�yle hareket etmi�lerdir. Allah'�n bir el�isine kar�� durum b�yle olunca kendi misli gibi hi�bir �ey olmayan Allah'u teal�, nas�l varl�klar�na benzetilebilir. Bu, elbette imk�ns�z bir �eydir.
AYET VE HAD�SLERDEK� SIFATLAR VE MACI�UN
Ebu Bekir el-Esrem, ebu Amr Talemneki ve Ebu Abdullah bin Bittah kendi kitaplar�nda ve ba�ka kitaplarda Abd�laziz bin Abdullah bin Ebi Seleme el-M�ci�un'dan bu konuda bir hatime olarak uzun bir s�z rivayet etmi�lerdir. ��yle ki,
"Allah'u teal�, kendi zat�ndan s�fatland�rd��� �eyi Rasulullah'�n dili ile isimlendirmi�tir. Biz de onu, Rasulullah'�n isimlendirdi�i gibi isimlendiriyoruz. Peygambermiz'in bildirdi�i vas�flar�n d���nda yorulup k�lfete girmeyiz. �u de�ildir veya bu de�ildir diye vas�fland�r�ld��� �eyleri de ink�r etmeyiz. S�fatland�r�lmad��� �eyi tan�makta da kendimizi yormay�z."
Bil ki Allah sana merhamet etmi�tir. ��phesiz ki Allah'�n dininde g�nahs�z kalabilmen seni nehyettikleri yere yakla�mamanla m�mk�nd�r. Senin i�in �izilen s�n�n a�maman, ona tecav�z etmemendir. Zira maruf (g�zelin) tan�nmas�, ho�a gitmeyenin terk edilmesi, dini inan�lar�n kuvvetli olmas�ndand�r. Onun �zerine iyilik yay�lm��t�r. Kalpler onunla s�k�net bulur, ,Onun asl� ve esas� kitap ve s�nnettedir. Onun ilmini ge�mi� milletler miras b�rakm��t�r' Bizzat Allah'u teal�'n�n kendisini zikretti�i ve s�fatland�rd��� gibi zikretmekten veya vas�fland�rmaktan korkma. Rabbinin kitab�nda ve Peygamberinin hadislerinde Allah'u taslan�n s�fatlar�ndan olmayan veya zikredilmeyen �ey i�in de akimi yorma. Onun ilmi ve onu ��renmek i�in me�akkate girme. Lisan�nla da onu s�fatland�rma. Bizzat Rabbimizin kendini vas�fland�rmad��� yerde sustu�u gibi sen de sus. Kendisinin vas�fland�rd��� �eyi ink�r edersen, vas�fland�rmad��� �ey de seni g��l��e ve s�k�nt�ya sokarsa bu takdirde inkarc�lar�n ink�r�n� daha da artt�rm�� olursun.
Nefsinden, vas�fland�rd�klar�n� ink�r eden, yine kendi zat�ndan hi�bir �eyi vas�fland�rmad��� hususlarda vasfedenlerin vasfettiklerinin k�lfetini daha da b�y�tm�� ve art�rm�� olur.
Allah'a yerilin ederim ki, hak ve hakikati tan�yan m�sl�manlar aziz olmu�lard�r. Kendi marifetleriyle tan�rlar. Yine k�fr� ve ho�a gitmeyeni de ink�r edenler aziz olmu�lard�r. Kendi ink�rlar� ile ink�r etmi�lerdir. Onlar Allah'� teal�'n�n kendi kitab�nda zat�n� vas�fland�rd��� �eyi i�ittikleri gibi onun y�ce peygamberinin kendilerine tebli� etti�i �eyi de i�itirler. B�t�n bunlardan dolay� kalplerinde en k���k bir maraz ve ��phe yoktur. Salim bir kalp, onun Rabden geldi�ini bilir. Bir m�min rabbinden ba�kas�n� �a��rmaz, ilimde iyice k�k salm�� ye derinle�mi� olanlar, bunu idrak eder. ilimlerinin, kendilerini nehyetti�i yerde dururlar, s�n�r� a�mazlar. Onlar, Rabbimizin zat�n� vas�fland�rd��� gibi onu vas�fland�r�rlar, onun zikretmedi�ini de terk ederler, isimlendirilen s�fatlar�n� da ink�rlar�ndan dolay� tan�mamazl�k yapmazlar, isimlendirilmeyen s�fatlar� da derinli�ine ara�t�rarak g��l�ne ve k�lfete girmezler. Zira, onlar, Allah'�n terk etti�ini terk ederler, isimlendirdi�ini de isimlendirirler.
"Kim m�minlerin yolundan ba�kas�na uyup giderse, onu, d�nd��� sap�kl�kta b�rak�r�z. Ahirette de kendisini Cehenneme koyar�z ki, o ne k�t� bir d�n�� yeridir." (Nisa suresi , ayet 115)
Allah bize ve size do�ru h�k�m vermeyi nasip etsin ve bizi salih kullar z�mresine ilhak etsin. Amin.

AYET VE HAD�SLERDEK� SIFATLARDA HALEF�N G�R���
Sana selef mezhebinin g�r��� takdim edildi. Onlar, s�fat ayetlerine ve hadislerine varid oldu�u gibi inan�rlar ve Allah'u teal� i�in ondan kasdedilen �eyin mahiyetini terk ederler. Zira Allah'� (C.C.) itikadlar� ile varl�klar�na benzetmekten tenzih etmek i�in b�yle hareket ederler.
Halefe gelince, onlar ��yle derler:
"��phesiz biz, �u ayet ve hadislerin laf�zlar�ndaki zahir manalardan murad edileni bir kenara b�rak�r�z ve onun mecaz oldu�unu (konuldu�u manadan ba�ka bir manaya geldi�ini) kabul ederiz. ��nk� bunlar� tevil etmekte hi� bir engel yoktur.
Onlar b�yle s�ylediler ve "y�z" kelimesini "zat" ile "el" kelimesini "kudret" ile ve bunun gibi di�er tevile muhta� olan ayet ve hadisleri tevil ettiler. O y�ce varl��� mahl�kat�na benzetmek korkusundan dolay� bu yolu tutmu�lard�r, i�te bu konuda onlar�n s�zlerinden sana birka� �rnek...
1 - Ebu EI-Ferec bin el-Cevzi el-Hambeli "def-u�-��phe et-Te�bih" adl� kitab�nda derki, "Allah'u teal�, "Rabbinin y�z� baki kal�r" (Rahman suresi , ayet 27) buyurdu bunun hakk�nda m�fessirler (Rabbin baki kal�r" Allah'u teal� bir ayeti kerimesinde "onu� rad ediyorlar" (Enam suresi, �yet 52) buyurdu. Bunun man rad ediyorlar" demektir. Dahhak ve Ebu �ey helak olucudur, ancak onun y�z� mi tini ��yle tevil etmi�ler "Her �ey helak olucudur ancak O (Allah) de�il" (Kasas suresi, �yet 88)
�u ayet ve hadislerin zahir manalar�n� almak selefin tuttu�u yoldur" diyenleri reddetmek i�in kitab�n evvelinde ayr� bir b�l�m ayr�lm��t�r. S�z�n k�sas� zahir manay� almak Allah'u teal�'y� cisim mahl�kat�na benzetmektir. ��nk� lafz�n zahiri hangi �ey i�in vaz olunduysa odur. Hakikatte el i�in bir v�cud organ� olmaktan ba�ka hi� bir mana yoktur.
Selefin mezhebine gelince, onlar onun zahiri manas�n� almazlar, onu tevil de etmezler.O'nun hakk�nda s�kut ederler ve mahiyetini Allah'a havele ederek hakikat�na iman ederler. Asl�nda bu konu �ok uzundur. Fakat burada hepsini zikretmek imkan dahilinde de�ildir.

AYET VE HAD�SLERDEK� SIFATLAR RAZ�

Fahreddin er-Razi "esas et-Takdis" da �unlar� s�yledi,
"Bil ki, Kur'an'�n baz� naslar�n�n bir tak�m sebeplerden dolay� zahir manas� �zerine icras� m�mk�n olmaz. �nce Allah'u teal�'n�n "ve li t�snea ala ayni" ayetinin zahiri manas� gere�ince "Musa (A:S.)'�n Allah'�n g�z�n�n �n�nde olmas�, ve g�z�n daima kendisine bakmas� gerekir. "G�z�m�n �n�nde yeti�tirilmen i�in" yerine ayet tevil edilerek "murakebem alt�nda yeti�tirilmen i�in" demek daha do�ru olur Ak�ll� olan bunu b�yle d���n�r.
�kinci olarak di�er bir �yeti kerimenin zahir manas� "Vasna'�l-f�lke bia'y�ni�" "G�zlerimiz ile bir gemi yap" burada �u gemiyi yapmak sanat� i�in bir alet olmas� iktiza eder. O da g�zd�r. G�r�ld��� gibi g�r�n��teki zahir manay� b�rakarak onu Allah'�n �an�na l�y�k bir �ekilde tevil etmek gerekir.
���nc� nokta, ayn� �yette ge�en g�zler kelimesi �o�uldur. Tek bir y�zde g�zlerin sabit ve ikiden fazla olu�u ho� de�ildir, kabihtir. �yle ise a��k�a anla��lmaktad�r ki burada mutlaka tevile ba�vurmak gerekir, i�te o da �u l�f�zlar� "yard�m, nezaret ve murakabeye" hamletmektir. Ayeti kerimeyi "bizim murakabe, yard�m ve nazaretimiz alt�nda bir gemi yap" �eklinde tevil etmek icabeder.
AYET VE HAD�SLERDE K� SIFATLAR VE GAZAL�
�mam� Gazali "ihya-i Ulumud-Din" adl� kitab�n�n birinci cildinde ilimlerle ilgili olarak ��yle der. "ilimler ya zahiri ya da batini olur. Yine ilimlerin ya tevile ihtiyac� olur yahud da ihtiyac� olmaz. E�er mana gayet a��k ise ve o a��k manan�n kullan�lmas�nda bir mahsur yoksa tevile gidilmez. Aksi halde rumuz, istiare ve kinaye olabilir. �imdi bununla ilgili olarak iki mis�l zikredelim.
Y�ce Peygamberimiz bir hadisi �eriflerinde ��yle buyurdular "Namaz K�larken imamdan �nce ba��n� kald�ran kimse, Allah'u teal�'n�n, ba��n� e�e�in ba��na �evirmesinden korkmaz m�?" �u suret yani insan�n ba��n�n e�e�in ba��na �evrilmesi durumu bu g�ne kadar hi� olmad� ve olmayacak. Fakat burada kasdedilen mana �udur, ger�ekten hadiste e�e�in ba�� ve onun �ekli kasdedilmemi�tir. Fakat onun aptal ve ahmakl��� ifade edilmi�tir. Yani "kim imamdan �nce ba��n� kald�r�rsa onun ba�� merkebin ba�� gibi sersem ve ahmak olur" demektir. G�r�ld��� gibi burada kasdedilen �ekil de�ildir. Buradaki �u gizlilik, zahir manan�n hilaf�ndan tan�n�r. O da ya akl� bir delille olur yahud da �er-� bir delille olur. Akliye gelince onu, zahir manas� �zerine hamletmek m�mk�n de�ildir.
Hz. Muhammed di�er hadisi �eriflerinde ��yle buyurdular,
"M�minin kalbi, rahman�n (Allah'�n) parmaklar�ndan iki parma��n aras�ndad�r." E�er bir m�minin kalbini ara�t�rm�� olsak orada parmak falan bulamay�z. B�ylece bilindi ki o, kudretten kinayedir. Bunun da sebebi parmaklar�n s�rr� ve ondaki gizli bir ruhtur. Parmaklar� kudretten kinaye yapt�. Zira bir i�i yapabilmek onlar vas�tas� iledir. Kudretin mahalli ve toplanma merkezi parmaklard�r.
Burada sana, art�k halefle selefin tuttu�u yol a��k�a belli olmu�tur. Bu iki yolda m�sl�manlar�n kelam alimleri �ok �iddetli m�naka�alar yapm��lard�r. Biz bu m�naka�alara sebep olan bahse son verirken, bu i�in asl�n� Allah'u teal�ya havale ederiz.
SELEF �LE HALEF ARASINDAK� FARK
Bilindi ki Allah'u teal�'n�n �u s�fatlar�na taalluk eden �yet ve hadisler hakk�nda selef mezhebi, �yetleri geldikleri hal �zere kabul ederler. Onu tefsir yahut tevil etmekten sak�n�rlar.
Halef mezhebi ise Allah'u teal�'y� mahlukat�na m��abehetten tenzih etmek i�in onu ittifakla tevil ederler.
Yine bilindi ki iki nazariye ehli aras�nda �iddetli bir muhalefet de vard�r. Hatta birbirlerine asabi lakaplar tevdi ettiler. Buna g�re birle�me ve ayr�l�k noktalar�n� k�saca h�lasa edelim.
Birinci nokta, her iki f�rkada Allah'u teal�'y� mahlukat�na benzetmekten tenzih etmekte ittifak ettiler.
�kinci nokta, her ikisi de varl�klar i�in konulmu� olan �u l�f�zlar�n, Allah'u teal� hakk�nda zahir manadan ba�ka bir manaya geldi�ini kabul ettiler, i�te her ikisinin de ittifak�, te�bihi ref, Allah'� bir �eye benzetmekten ka��nmak i�indir.
���nc� nokta, iki mezhepten her biri, hakikatte bu laf�zlar� nefislerde delalet etti�i manadan uzakla�t�rmak ve yorumlanmak i�in konuldu�unu bilir. Bu b�yle kararla�t��� vakitte selef ve halef tevilin asl�nda ittifak etmi�lerdir, ikisinin aras�ndaki muhalefet �una inhisar etmektedir. Halef, yukarda ki �� g�r��e, birde murad edilen manalar�n tahdidini ziyade ettiler. ��yle ki, onlar, avam�n akidelerini te�bih ��phesinden muhafaza etmek i�in tenzih zaruretine s���nd�lar Bu ise Hakl� olmayan bir muhalefettir.
SELEF�N MEZHEB�N� TERC�H
Biz inan�yoruz ki, selefin g�r���, bu konuda susmaktan ibarettir. �u manalar�n ger�ek ilmini Allah'u teal�ya havale etmektir. Kay�ts�z �arts�z teslim olmak, daha l�y�k ve evl�d�r. Tevil maddesini k�k�nden koparmak daha uygundur. E�er iman�n itminan� ile Allah'�n kendisini mesut k�ld��� kimselerden isen, yakin� bir iman�n so�uklu�u ile g��s�n� dolu haline getirmi�sen hakk�n bildirdi�ine raz� ol, y�z �evirme. Yine �una da inan�r�z ki, halefin tevilleri kendilerine k�f�r veya sap�kl�k h�km�n� gerektirmez. Onlar da ehli s�nnet grubu i�indedirler.
�u uzun m�naka�a onlar aras�nda �nceden veya sonradan ��km�� de�ildir.�sl�m'�n ba�lang�c�nda da b�t�n bunlar daha yayg�n ve geni� bir halde idi. insanlar�n en �iddetlileri bile selefin g�r���ne yap��arak Allah'a s���nd�lar. Hataya d��mekten korundular. Allah hepsinden raz� olsun.
Ahmed Bin Hanbel, (R.A.) �u hadislerin tevilinde de hep ayn� �eyi yapm��t�r. Rasulullah bir hadisi �eriflerinde "Hacerul esved, yery�z�nde Allah'�n sa��d�r." (H�kim rivayet etmi�tir.) Di�er bir hadislerinde de "M�minin kalbi rahman�n parmaklar�ndan iki parmak aras�ndad�r." (Abdullah bin �mer'den M�slim rivayet etmi�tir.) Yine bir ba�ka hadislerinde "��phesiz ki ben rahman�n zat�n� Yemen taraflar�nda bulurum." (Iraki. bu hadisi Ebu H�reyre'den Ahmed rivayet etmi�tir dedi.) buyurmu�lard�r, ��te yukar�da zikri ge�en �� hadisi �erifin ��� de hakiki manan�n d���nda bir manada kullan�lm��t�r ki, bu da tevili gerektirmektedir.
�mam� Nevevi'yi g�r�rs�n. O, iki g�r�� aras�ndaki mesafenin ortas�ndad�r. O da m�naka�a ve m�cadeleyi b�rakmaz. Bilhassa m�te�abih ayet ve hadislerin tevil edilmesini normal kar��lar, halefin yan�nda yer al�r. Onun, aklen ve �er'an caiz oldu�unu da kay�tlar Bunun, din usullerinden bir asla zarar vermeyece�ini belirtir.
Fahreddin er-Razi (Esas et-Takdis" adl� kitab�nda ��yle der,
Bundan sonra e�er biz tevili caiz g�r�rsek l�zumlu ve gerekli olmayan yerlerde bile tafsilat� ile tevile ba�vurur ve onunla me�gul oluruz. E�er tevili caiz g�rmezsek tevili gerektiren ilimleri Allah'a �smarlar ve ona havale ederiz, i�te bu, b�t�n m�te�abihattan olan ayet ve hadislerin hepsinde kendisine ba� vurulan tek bir umumi kanundur. Cenab� hakk�n bizi muvaffak k�lmas�n� dileriz.
S�z�n �z�, selef ve halef halk aras�nda zahir manan�n d���nda olan hususlarda tevil yapmak gerekti�i hususunda ittifak ettiler. Yine yap�lan tevil �eriat usullerine ayk�r� olursa caiz olmayaca��nda da ittifak ettiler. Muhalefet sadece seran caiz olan laf�zlar�n teviline inhisar etti. G�rd���n gibi o da basit ve kolayd�r. K���k bir �eydir. Selef, manas�n� anlayamad�klar� hususlarda Allah'a s���nd�lar.
Bu g�n en ehemmiyetli olan �ey M�sl�manlar�n tevhid inan�lar�n� safla�t�rmak, onu, her t�rl� bidattan temizlemektir. G�c�m�z yetti�i kadar� ile c�mleleri bir araya getirip hatalar� d�zeltmeye �al��t�k. Allah bize k�fidir. O ne g�zel mevl� ne g�zel vekildir.
B�l�mlerimiz burada nihayet buldu, in�allah ilahiyat bahsinden sonra nebeviyyat, Ruhlar �lemi ve i�itmeye dayanan semi delilleri ele alaca��z. ��phesiz ki her �ey Allah'�n takdiri iledir. O'nun kaza ve kaderini de�i�tirecek ve geri �evirecek hi� bir g�� ve kuvvet yoktur.