Ad�let s�z�nden ne anla��l�r veya ne anlamal�y�z?

Ad�let, ifrat ve tefrit aras�nda bir orta h�ldir. Yani: A��r�l�kla, al�kas�zl�k aras� dengeli bir yoldur. Ad�let, pek �ok hayra vesile olmak �zere insan�n m�hiyetinde bulunan bir k�s�m istidatlar�n, yarat�c� taraf�ndan belirlenen y�nde kullan�lmas�ndan ibarettir. Evet, insanda bulunan �ehvet, �fke, vehim ve ak�l gibi kuvva ve istidatlar, g�zelce kanalize edilirse adalet; ifrat ve tefrite d���l�rse, sap�kl�klar meydana gelir.

Mesel�: �nsandaki �ehvet duygusu ki; umum� m�n�s� itibariyle hem ferdin hayat�n�n devam�na, hem de insan nevinin devam�na vesile olan �eylere arzu duyma anlam�na gelir. Bu duygunun bir y�n� olan yeme, i�me ve s�ire gibi �eylerle insan, cismani varl���n� ve s�hhatini devam ettirmeye muvaffak olur. �imdi, bu duyguya, arz edilen m�l�hazan�n d���nda bak�ld���nda, ya onu, kem�le giden yolda �n�m�z� kesen bir cellat g�rerek ve kilise babalar�n�n y�pt��� gibi, ondan tamamen uzakla�aca��z ki, i�te bu bir tefrit ve al�kas�zl�kt�r. Veya g�n�m�z�n sefil anlay��� i�inde, hi�bir �l�� tan�madan bu mevz�da her m�nasebeti me�r� sayaca��z ki, bu da bir ifrat ve ta�k�nl�kt�r.

�fke de �yledir; hi� olmayacak �eyler kar��s�nda feveran ve halk dilinde "pireye k�z�p yorgan yakmak" bir ifrat en aziz ve mukaddes �eylerin p�yim�l olu�u; �rz�n �i�nenip, namusun do�ranmas� kar��s�nda s�k�t da, bir tefrittir. Ad�let ise, k�f�r, zul�m ve cevr kar��s�nda bir k�kreme ve bunlar�n berisinde ve bilhassa sab�r ve hayra vesile olacak yerlerde de, m�s�mahal� ve yumu�ak olma h�lidir.

Ayn� durum, vehimde ne de cereyan eder; olmayacak �eylerden korku ve endi�e, hayat� azaba �eviren bir ifrat; korkulmas�, endi�e edilmesi gereken �eylerden korkup endi�e etmeme i�i, bir tefrittir. Birinde k�inattaki her �eyden korkup, her �eye ul�hiyet isn�d etme d���ncesi vard�r ki; Ganj dolaylar�, bu tel���n do�urdu�u putlarla doludur. Di�eri de, yerde ve g�kte kimseden endi�e etmeme gibi bir cinnet, kendini ve kendine ba�l� olanlar� �l�mlere s�r�kleyebilecek bir ��lg�nl�kt�r. Ad�let ise, hay�t� ehemmiyet arz eden �eyleri hesaba katarak, ihtiyat ve tedbire ri�yetle beraber, �ok uzak ihtim�llerle melhuz olan bir k�s�m endi�e verici �eylere kar�� da oldu�undan fazla ehemmiyet vermemekten ibarettir.

Ak�l i�in de benzeri m�tal�alar serd edilebilir: M��ahede ve hissin �r�nlerini hesaba katmadan, sadece akla itimat bir ifrat; akl� tamamen azl edip, kat� bir pozivitizme girme veya sadece vicd�n� esas al�p; onun d���ndaki her �eyi ink�r etmek de bir tefrittir. Birincisinde eski mant�k��lar�n cerbezelerini, �imdiki materyalistlerin de diyalekti�ini; ikincisinde de, Auguste Comte pozitivizmini ve H�ristiyan mistisizmini g�r�r�z. Ak�lda ad�let, his ve m���hedenin mahsullerini de�erlendirerek yeni terkipler yapma, bununla his ve m���hede alt�na girmeyen �eyleri kavramaya �al��makt�r. Akl�n istik�meti ise, ancak vahyin ayd�nlat�c� tayflar� alt�nda m�mk�n g�r�lmektedir. Semav� esintilere s�rt� d�n�k bir ak�l, ya Aristotales gururu i�inde bir firavun veya kilise duvarlar� i�inde acezeden k�� sine�i gibi bir �ey olmaya mahk�mdur.

H�iz oldu�umuz bu duygularda ad�let bir esas oldu�u gibi, m�kellef oldu�umuz �eylerin b�t�n�nde de bir esast�r. Bu c�mleden olarak �tikad da ad�let �artt�r ve en ba�ta da, bir il�h�n v�cudunu tasdik ve O'nun kem�l s�fatlar�yla muttas�f, noksan s�fatlardan da m�nezzeh oldu�u gelir. Z�r�; bir il�h�n v�cudunu veyahut s�fat�n� kabul etmeme bir ilh�d ve ta'til oldu�u gibi, "Allah cisimdir, cevherdir, uzuvlardan meydana gelmi�tir ve bir mek�n� vard�r" demek dahi bir te�bih ve k�f�rd�r. "Allah vard�r, kem�l s�fatlar�yla vard�r, cisim, cevher; az� ve �let gibi �eylerden m�nezzehtir. Mek�ndan m�sta�nidir" d���nce ve ak�desi ise, evvelki iki inhiraf aras�nda orta bir yol ve adalettir.

Di�er itikad� meseleleri de ayn� us�lle ele almak m�mk�nd�r. Mesel�, "�nsan�n kudreti ve ihtiy�r� yoktur" demek bir cebir, "�nsan, kendinden meydana gelen b�t�n i�lerin mucit ve h�l�k�d�r" demek de, ifratk�r bir ir�deciliktir. �art-� �d� kayd�yla, insan ir�desini kabul etmek ve her �eyi Allah'�n yaratmas� esas�yla ele almak ise, bir ad�lettir.

Amel� hususlarda da ad�letin cereyan�na ��hid oluruz. Evvel�, mutlak olarak b�t�n i�lerimizi d�nya ve ukb�, ruh ve cesed muv�zenesi i�inde ele almak bir ad�lettir. Buna ra�men cisman� ya�ay�� ve hayvan� hayat; �hirete ve kalb� hayata bakt�rmayacak �ekilde ise, bu bir maddiyecilik ve ifratt�r. Cism�niyeti nefy ve ink�r eden mistik�e bir spirit�alizm ise, bir tefrittir. Ve, bu iki �ey aras�ndaki muv�zene ise istik�mettir.

Bu hususlardan birini Yahudilik temsil ediyorsa di�erini de H�ristiyanl�k temsil etmektedir. Mesel�, Y�hudilikte kasten adam �ld�r�ld���nde afv taraf�na gidilmeden behemehal k�tilin �ld�r�lmesi gerekmektedir. H�ristiyanl�kta ise mutlaka afvedilmesi l�z�md�r. Bu h�liyle birinde ifrat, di�erinde de tefrit vard�r. Ad�let ise, afv yolu a��k olmakla beraber k�sas�n yap�lmas�d�r. Nazar� ve amel� b�t�n bir hayat i�inde bu �ekilde ad�leti g�rmek ve g�stermek m�mk�nd�r.

G�n�m�zde �ok bahis mevz�u edilen "sosyal ad�let" ise, ad�let anlay���n�n i�tim�iye akseden b�l�mlerinden sadece biridir. Tasavvurda ve pratikte istik�mete ermi� kimselerin ad�letsizli�i d���n�lemeyece�i gibi, onlar aras�nda i�tim�i adaletsizlikten s�z etmek de, asla bahis mevz�u olmayacakt�r.

Belki sosyal-ad�letten ne anlad���m�z� merak edip soranlarda olacakt�r. Ne var ki, sual-cevap mevz�u i�ine s�k��t�ramayaca��m�z b�yle bir hususu tahlilde, �imdilik f�ide m�l�haza etmemekteyiz.